Czy Mszał Jana XXIII został kiedykolwiek zakazany?

Celem niniejszego artykułu jest próba udzielenia odpowiedzi na problem postawiony w tytule niniejszego opracowania. Badania zostały skoncentrowane na okresie bezpośrednio następującym po ogłoszeniu i promulgacji nowego typicznego wydania Mszału Rzymskiego przez Pawła VI. Autor przez analizę wypowiedzi papieskich oraz deklaracje rzymskich Kongregacji w latach 70 XX wieku próbuje ustalić, czy w tym czasie celebrowanie Mszy Świętej według typicznego wydania Mszału Jana XXIII z 1962 roku było prawnie możliwe czy wskutek wprowadzenia nowego ordo missae było przez prawodawców rozumiane jako zakaz korzystania z dotychczasowej księgi liturgicznej. Przeprowadzone analizy wydają się przemawiać za tą drugą ewentualnością, ponieważ zarówno papież jak i przedstawiciele rzymskich kongregacji nie pozwalali na celebrację tradycyjnej Mszy bez specjalnego pozwolenia, które, nawet jeżeli było wydawane, to nie dotyczyło typicznego wydania Mszału Rzymskiego z 1962 roku, ale zreformowanej już Mszy według zmian z 1965 i 1967 roku.

 

W Liście apostolskim motu proprio Summorum pontificum Benedykt XVI, zezwalając na posługiwanie się typiczną edycją Mszału Rzymskiego z 1962 roku, napisał w artykule pierwszym tego dokumentu, że Mszał opublikowany przez Jana XXIII nigdy nie został odwołany (łac. numquam abrogatam)1)Zob. Benedykt XVI, List papieża Benedykta XVI do biskupów z okazji publikacji Motu proprio „Summorum Pontificum”, Anamnesis 13 (2007), z. 4, s. 13.. Tymczasem jeszcze jako kardynał w jednej ze swoich autobiograficznych publikacji zapisał następujące zdania: „Byłem jednak zaniepokojony zakazem używania starego mszału, ponieważ nic takiego nie wydarzyło się nigdy w całej historii liturgii. Miało się wrażenie, że tego typu zakaz jest całkowicie normalny”2)Zob. J. Ratzinger, Moje życie. Wspomnienia z lat 1927-1977, Częstochowa 1998, s. 130. Por. J. Ratzinger, Bilans i perspektywy, Christianitas 9 (2001), s. 144.. Nietrudno zauważyć, że obie wypowiedzi są sprzeczne, a w najlepszym razie bardzo niespójne.

W tym kontekście wydaje się zasadne i ważne postawienie pytania o to, jaki był faktyczny status tzw. Mszy trydenckiej po wprowadzeniu przez Pawła VI odnowionego Mszału Rzymskiego w 1970 roku. Takie pytanie wydaje się jeszcze ważniejsze w kontekście przywrócenia przez Benedykta XVI prawa do swobodnego korzystania z tzw. Mszału przedsoborowego. Opinie na temat statusu Mszału Jana XXIII są wśród teologów bardzo podzielone, co obrazują przytoczone powyżej wzajemnie wykluczające się wypowiedzi pochodzące od tego samego hierarchy3)Wśród badaczy często powraca opinia, że tzw. przedsoborowa liturgia została zakazana w chwili wprowadzenia nowego Mszału. Zob. np. W. Pskit, Językowe konsekwencje motu proprio Summorum Pontificum, Łódzkie Studia Teologiczne 20 (2011), s. 275..

Celem niniejszego opracowania jest próba udzielenia odpowiedzi na problem postawiony w tytule pracy. Metodą, która pomoże w rozwiązaniu problemu badawczego, jest zestawienie oraz analiza różnych dokumentów dotyczących poruszanej problematyki. Ponieważ najwyższym autorytetem w Kościele katolickim cieszą się wypowiedzi przedstawicieli Kongregacji rzymskich, stąd badania dotyczą orzeczeń oficjalnych organów Stolicy Apostolskiej, zarówno publicznych jak i prywatnych4)Głos w sprawie obowiązywalności Mszału niezreformowanego zabierali również przedstawiciele poszczególnych Konferencji Episkopatu oraz różni teologowie. Ponieważ ich wypowiedzi nie są oficjalnym głosem Stolicy Apostolskiej, nie będą brane pod uwagę.. Pod uwagę brane są tylko wypowiedzi z okresu pontyfikatu Pawła VI, gdyż właśnie wtedy, mniej więcej w połowie tego przedziału czasowego, został promulgowany nowy Mszał Rzymski5)Wybór właśnie tego okresu z metodologicznego punktu widzenia wydaje się najlepszy, ponieważ właśnie wtedy powinny być wydawane wiążące ustalenia w sprawie obowiązywalności niezreformowanego Mszału.. Opracowanie składa się z trzech części. W pierwszych dwóch zbadano wypowiedzi związane z postawionym problemem z okresu przed promulgacją odnowionego Mszału Rzymskiego oraz po promulgacji. W trzeciej zanalizowano status Mszału Jana XXIII w oparciu o przeprowadzone zestawienia.

Okres przed promulgacją nowego Mszału

Okres od ogłoszenia Konstytucji o liturgii świętej 4 XII 1963 roku do 30 XI 1969 roku, czyli do dnia wejścia w życie nowego ordo missae, był intensywnym czasem reformowania liturgii Mszy Świętej od jej rytu określonego w Mszale Jana XXIII do ceremonii przedstawionej w nowym wydaniu typicznym Mszału Rzymskiego. Chociaż w sensie ścisłym reforma nie zakończyła się w 1970 roku6)Dowodem tego jest choćby wydane zaledwie pięć lat później drugie typiczne wydanie Mszału Rzymskiego., to jednak z punktu widzenia zakresu przeprowadzonych zmian w obrzędzie Mszy Świętej, fakt ogłoszenia nowego Mszału jest ważnym wyznacznikiem końca reform.

Pomiędzy 1963 a 1970 rokiem nie zostało opublikowane żadne typiczne wydanie Mszału Rzymskiego. Nie oznacza to jednak, że w tym czasie nie zostały podjęte żadne decyzje wpływające na kształt liturgii. Przeciwnie, najpierw w 1964 a następnie w 1967 roku zostały wydane dwie Instrukcje wykonawcze, które w widoczny sposób zmieniały już sam ryt Mszy Świętej i, co więcej, miały one moc obowiązującą od chwili określonej w końcowych przepisach dokumentów. Oznacza to, że od 7 III 1965 roku celebrowanie Eucharystii w rycie rzymskim było możliwe jedynie według typicznej edycji Mszału Rzymskiego z 1962 roku z uwzględnieniem zmian wprowadzonych przez Instrukcję Inter oecumenici7)Zob. Sacra Congregatio Rituum, Instructio ad exsecutionem Constitutionis de sacra Liturgia recte ordinandam, Acta Apostolicae Sedis 56 (1964), s. 877-900.. Co więcej, od 29 VI 1967 roku sprawowanie Mszy Świętej było możliwe według typicznej edycji Mszału Rzymksiego z 1962 roku, ale przy uwzględnieniu zmian wprowadzonych przez pierwszą Instrukcję oraz przez dokument Tres abhinc annos8)Zob. Sacra Congregatio Rituum, Instructio altera ad exsecutionem Constitutionis de sacra Liturgia recte ordinandam, Acta Apostolicae Sedis 59 (1967), s. 442-448.. Ponieważ te zmiany miały charakter prawny, celebrowanie Eucharystii według Mszału Jana XXIII bez uwzględnienia zmian z 1964 a następnie z 1967 roku było prawnie niemożliwe9)Zob. Ch.J. Glendinning, Was the 1962 Missale Romanum Abrogated? A Cononical Analysis in Light of Summorum Pontificum, Worship 85 (2011), z.1, s. 25..

Z drugiej strony równolegle prowadzono swoistego rodzaju celebracje eksperymentalne, które odbiegały od wzoru wyznaczonego w dwóch wspomnianych dokumentach, a których celem była próba stworzenia nowego, odnowionego dla całego Kościoła rytu Mszy Świętej. Owe eksperymentalne celebracje prowadzone były przez oficjalne organy Stolicy Apostolskiej jak również bezprawnie z osobistej inicjatywy niektórych osób duchownych10)Już w 1965 roku ilość niekontrolowanych eksperymentów liturgicznych była na tyle duża, że Lercaro, przewodniczący Rady do wykonania Konstytucji o liturgii świętej, czuł się zmuszony zaapelować do biskupów o pohamowanie samodzielnych prób reformy Mszy Świętej. Zob. M. Davies, Liturgiczne bomby zegarowe Vaticanum II. Zniszczenie katolickiej wiary przez zmiany w katolickim kulcie, Warszawa 2004, s. 57-58.. Najważniejszym i najbardziej znanym przykładem takiego liturgicznego eksperymentu jest tzw. Missa normativa odprawiona w Rzymie w październiku 1967 roku podczas synodu biskupów11)Zob. Z. Wit, Nowe Ordo Misae, w: Ante Deum stantes, red. S. Koperek, Kraków 2002, s. 257.. To właśnie ten eksperyment po wprowadzeniu niewielkich poprawek został zatwierdzony przez papieża i ogłoszony jako nowe ordo missae w nowym typicznym wydaniu Mszału Rzymskiego.

3 IV 1969 roku została przez Pawła VI podpisana Konstytucja apostolska Missale romanum, która wprowadzała zreformowane obrzędy12)Zob. Paulus VI, Missale Romanum ex decreto Concilii Oecumenici Vaticani II instauratum Promulgatur, Acta Apostolicae Sedis 61 (1969), s. 217-222.. Zgodnie z wytycznymi zawartymi w tym dokumencie miał on obowiązywać od pierwszej niedzieli Adwentu, czyli od 30 XI 1969 roku. Parę dni później, 6 IV, przez Świętą Kongregację Rytów został ogłoszony dekret Ordine Missae, który powtórzył datę obowiązywania nowych obrzędów Mszy Świętej. Oba dokumenty spotkały się z bardzo silną krytyką ze strony środowisk tradycyjnych oraz stały się podstawą doszukiwania się prawnej nieobowiązywalności nowego rytu Mszy Świętej. Dekretowi Kongregacji zarzucano jego nieopublikowanie w Acta Apostolicae Sedis, co miałoby oznaczać pozbawienie mocy prawnej, Konstytucji papieskiej zaś – brak wyraźnego określenia statusu nowego rytu w kontekście tradycyjnych obrzędów13)W jednym z ostatnich akapitów Missale romanum papież stwierdza, że „chce” (łac. volumus), żeby zarządzone przepisy zostały wprowadzone w życie. Środowiska tradycyjne zarzucały niekiedy brak wyraźnej deklaracji, czy novus ordo ma zająć miejsce starego rytu czy ma z nim współegzystować na równych prawach..

Ważna, chociaż niedotykająca jeszcze kwestii obowiązywalności Mszału Jana XXIII, wypowiedź Pawła VI miała miejsce 3 IX 1969 roku podczas audiencji. Papież zachęcał wtedy do tego, żeby rezygnować z własnych upodobań i przyzwyczajeń oraz rozpowszechniać nowego ducha modlitwy14)Zob. Cz. Krakowiak, Wiara. Kościół. Liturgia, Lublin 2016, s. 182; Cz. Krakowiak, Dlaczego nadzwyczajna forma celebracji Mszy Świętej?, w: Jedna wiara, jedna Msza. Od Mszału Piusa V do Mszału Pawła VI, red. Cz. Krakowiak, B. Migut, Lublin 2009, s. 170.. Wypowiedź ta w kontekście nadchodzącej daty obowiązywalności nowego ordo missae może być odczytywana jako aluzja do dostosowania się do nowych przepisów liturgicznych i nowej formy celebracji Mszy Świętej. Jeszcze ważniejsze stwierdzenie padło kilka tygodni później, 19 IX. Papież powiedział wtedy, że wprowadzenie nowego rytu Mszy Świętej jest aktem posłuszeństwa Soborowi15)Zob. Cz. Krakowiak, Wiara. Kościół. Liturgia, s. 183..

Dwa miesiące później, 20 XI 1969 roku, przez Świętą Kongregację do spraw Kultu Bożego została wydana ważna dla poruszanego problemu badawczego instrukcja16)Zob. Sacra Congregatio pro Cultu Divino, De Constitutione Apostolica „Missale Romanum” gradatim ad effectum deducenda, Acta Apostolicae Sedis 61 (1969), s. 749-753.. Dokument ten ustalał terminy dotyczące czasu wprowadzenia nowego rytu Mszy Świętej. Wydanie takiej instrukcji stało się konieczne, ponieważ do 30 XI 1969 nie wszystkie Konferencje Episkopatu były w stanie przełożyć teksty nowego Mszału. Zgodnie z tym dokumentem od pierwszej niedzieli Adwentu miała obowiązywać łacińska wersja nowego Mszału, a poszczególne Konferencje Episkopatu miały ustalić datę wprowadzenia nowego rytu Mszy Świętej, niemniej nie mogła ona być późniejsza niż 28 XI 1971 roku. W punktach 19 i 20 opisane zostały przypadki księży chorych, w podeszłym wieku oraz takich, którzy mieliby problem z dostosowaniem się do nowych obrzędów. Według dokumentu, za zgodą biskupa, mogli oni celebrować Mszę Świętą według dotychczasowego rytu, ale bez udziału ludu17)„Sacerdotes aetate provecti qui Missam sine populo celebrant, quique graviores forsitan experiantur difficultates in novo Ordine Missae et novis textibus Missalis Romani et Ordinis lectionum Missae in usum assumendis, possunt, de consensu sui Ordinarii, ritus et textus qui nunc sunt in usu retinere. Casus vero peculiares, videlicet sacerdotum infirmorum, aut aegritudine vel aliis difficultatibus laborantium, huic Sacrae Congregationi proponantur”. Por. P. Milcarek, Historia Mszy. Przewodnik po dziejach liturgii rzymskiej, Dębogóra 2009, s. 248-249..

Z powodu publikacji Krótkiej analizy krytycznej18)Zob. Krótka analiza krytyczna nowego Ordo Missae, w: Hoc est enim corpus meum. Analiza porównawcza Novus Ordo Missae i Tradycyjnej Mszy Świętej, S. Maessen, Warszawa 1997, 94-123. Por. R. de Mattei, Rozważania o reformie liturgicznej, Christianitas 9 (2001), s. 127., a zwłaszcza zarzutów, które w niej postawiono, okazało się konieczne wprowadzenie pewnych poprawek do Ogólnego wprowadzenia. Szczególnie ważną i rozpowszechnioną kwestią stało się znaczące przerobienie 7 punktu zawierającego definicję Mszy Świętej19)Zob. J. Kowalski, Motu proprio „Summorum Pontificum” Benedykta XVI z 7 lipca 2007, w: Introibo ad altare Dei. Księdzu Profesorowi Stefanowi Koperkowi CR z okazji 70-lecia urodzin i 45-lecia kapłaństwa, red. S. Koperek, Kraków 2008, s. 228.. W każdym razie Święta Kongregacja do spraw Kultu Bożego 26 marca 1970 roku promulgowała nowe wydanie typiczne Mszału Rzymskiego20)Zob. Sacra Congregatio pro Cultu Divino, Nova editio Missalis Romani promulgatur et typica declaratur, Acta Apostolcae Sedis 62 (1970), s. 554.. Jednocześnie była to promulgacja drugiej wersji Ogólnego wprowadzenia do Mszału Rzymskiego. Na pojawienie się drukowanego egzemplarza trzeba było jednak poczekać jeszcze półtora miesiąca. Dopiero 11 V 1970 roku przedstawiono papieżowi pierwszy drukowany egzemplarz odnowionego Mszału21)Zob. J. Sroka, Księga Ołtarza Soboru Watykańskiego II. Missale Romanum Pawła VI, Collectanea theologica 41 (1971), z. 2, s. 78..

Okres po promulgacji nowego Mszału

Święta Kongregacja do spraw Kultu Bożego 14 czerwca 1971 roku wydała kolejny dokument dotyczący korzystania z poszczególnych ksiąg liturgicznych. Była to notyfikacja De Missali Romano, Liturgia Horarum et Calendario22)Zob. Sacra Congregatio pro Cultu Divino, De Missali Romano, Liturgia Horarum et Calendario, Acta Apostolice Sedis 63 (1971), s. 712-715., która w niemałym zakresie powtarzała ustalenia Instrukcji z 20 XI 1969 roku. Przypomniano również w punkcie 3, że celebrowanie Mszy Świętej według Mszału wydanego przez Jana XXIII jest możliwe dla księży w podeszłym wieku, chorych oraz takich, którzy mieliby problem z dostosowaniem się do nowych obrzędów. Notyfikacja przypomina, że jest to możliwe tylko za zgodą biskupa oraz bez udziału ludu. Co więcej, pojawia się również wyraźna informacja, że w rycie należy uwzględnić zmiany wprowadzone w 1965 i 1967 roku23)„Iis vero, qui ob provectam aetatem vel infirmitatem graves experiuntur difficultates in novo Ordine Missalis Romani, Lectionarii Missae vel Liturgiae Horarum servando, licet, de consensu sui Ordinarii ac tantummodo in celebratione sine populo facta, Missale Romanum iuxta editionem typicam anni 1962, a decretis annorum 1965 et 1967 accommodatum, vel Breviarium Romanum, quod antea in usum erat, sive ex toto sive ex parte retinere”..

Ważną inicjatywę w sprawie utrzymania tradycyjnej liturgii rzymskiej podjęli brytyjscy działacze związani ze środowiskiem kulturowym. Przygotowali stosowne pismo, w którym prosili papieża o wyrażenie zgody na zachowanie tradycyjnych obrzędów Mszy Świętej. Zostało ono opublikowane 7 VII 1971 roku na łamach czasopisma „Times”24)Zob. P. Milcarek, Historia Mszy, s. 275.. 30 X 1971 roku, czyli miesiąc przed datą wyznaczającą ostateczny moment wprowadzenia w poszczególnych krajach nowego Mszału, kardynał Heenan na audiencji u papieża prosił w imieniu sygnatariuszy tej petycji o możliwość celebrowania Mszy Świętej według nieodnowionych obrzędów. Parę dni później, 5 XI, pojawił się dokument Świętej Kongregacji do spraw Kultu Bożego adresowany do Heenana, w którym stwierdzono, że papież wyraził zgodę na udzielanie pewnym grupom wiernych przez ordynariuszy Anglii i Walii pozwolenia na celebrowanie Mszy Świętej według starych obrzędów z zastrzeżeniem, że wydaniem wzorcowym nie jest Mszał Jana XXIII, ale wydanie opublikowane dekretem Świętej Kongregacji Obrzędów z dnia 27 I 1965 uwzględniające zmiany wprowadzone Instrukcją Tres abhinc annos25)„Di permettere a certi gruppi di fedeli in speciali occasioni, di partecipare alla messa celebrata secondo i riti e i testi del precedente Messale Romano, publlicato con Decreto della S. Congregazione dei Riti, il 27 gennaio 1965, con le modifiche apportate dalla Istruzione del 4 maggio 1967”. Cytat za: A. Bugnini, La riforma liturgica (1948-1975), Roma 1997, s. 298. Por. P. Milcarek, Historia Mszy, s. 277. To pozwolenie jest potocznie nazywane Indultem Agathy Christie..

Status prawny tradycyjnych obrzędów Mszy Świętej mimo wszystko nie wydawał się jasny, w związku z czym pojawiały się kolejne pytania dotyczące prawa celebrowania Eucharystii zgodnie z księgami niezreformowanymi. W tej kwestii pojawiło się kilka odpowiedzi ze strony organów Stolicy Apostolskiej. 29 XII 1972 roku Sekretariat Stanu stwierdził, że status prawny i możliwość celebrowania tradycyjnej liturgii zostały rozwiązane w Konstytucji apostolskiej Missale Romanum26)„La Costituzione apostolica «Missale Romanum» e la sua portata giuridica sono chiarissime”. Cytat za: A. Bugnini, La riforma liturgica (1948-1975), s. 299. Por. Cz. Krakowiak, Dlaczego nadzwyczajna forma celebracji, s. 183.. Organ ten nie udzielił zatem jednoznacznej odpowiedzi, uznając, że sprawa jest oczywista.

Miesiąc później, 29 I 1973 roku, w liście skierowanym do Sekretariatu Stanu Kongregacja podkreśliła, żeby wobec tradycyjnej liturgii nie stosować określenia „Msza Piusa V”, ale „formularz liturgiczny, którego już się nie stosuje”27)„Ma, qualora si presentasse qualche caso del tutto particolare, in cui il movenete non sia il sottofondo polemico e dottrinale, la concessione potrebbe farsi, non come messa di Pio V, ma come un formulario liturgico non più in usu”. Zob. A. Bugnini, La riforma liturgica (1948-1975), s. 298. Por. Cz. Krakowiak, Wiara. Kościół. Liturgia, s. 194.. 31 VIII 1973 biskup Susar zwrócił się z prośbą o wyraźną deklarację, czy istnieje bezwzględny zakaz sprawowania Mszy Świętej według Mszału niezreformowanego. Sekretariat Stanu zwrócił się z tym pytaniem do Świętej Kongregacji do spraw Kultu Bożego, której sekretarz odpowiedział 17 X 1973 roku, że Mszał Piusa V został definitywnie zniesiony z chwilą wprowadzenia nowej księgi liturgicznej28)Por. Cz. Krakowiak, Dlaczego nadzwyczajna forma celebracji, s. 183; Cz. Krakowiak, Wiara. Kościół. Liturgia, s. 195..

Była to jednak odpowiedź prywatna, a nie oficjalna, co spowodowało, że nie została potraktowana w sposób rozstrzygający, ciągle bowiem napływały do Stolicy Apostolskiej pytania dotyczące obowiązywalności starego obrzędu Mszy Świętej. 24 V 1974 roku prefekt Kongregacji do spraw Kultu Bożego stwierdził, że nowy Mszał się jedyną obowiązującą księgą liturgiczną dla rytu rzymskiego, co implikowało niemożność korzystania z Mszału wydanego przed Soborem29)Por. P. Milcarek, Historia Mszy, s. 278.. Pod koniec roku, 28 X 1974, ukazała się jeszcze jedna notyfikacja Świętej Kongregacji do spraw Kultu Bożego. Zasadniczo powtórzyła ona restrykcje wyrażane już wcześniej: tradycyjna Msza Święta może być celebrowana tylko za zgodą biskupa przez księży chorych oraz w podeszłym wieku, i to bez udziału ludu30)„Le dispense, nei casi previsti di sacerdoti anziani malati, possono essere date solo per le messe celebrate in privato. Gli Ordinari non possono dare facoltà di usare il precedente messale nelle messe con il popolo”. A. Bugnini, La riforma liturgica (1948-1975), s. 301..

Nie inne rozstrzygnięcie w sprawie obowiązywalności tradycyjnego Mszału zostało wydane 11 X 1975 roku przez Jeana-Marię Villota, sekretarza Stanu Stolicy Apostolskiej, w piśmie skierowanym do przewodniczącego komisji liturgicznej we Francji. Dokument ten jest jednak o tyle ważny, że kardynał odnosi się w nim do problemu obowiązywalności bulli Piusa V Quo primum, której treść była wykorzystywana jako podstawa ciągłego celebrowania niezreformowanych obrzędów Mszy Świętej przez osoby przywiązane do środowisk tradycyjnych. Villot stwierdza w swoim piśmie, że nowy Mszał zajął miejsce starego oraz że Konstytucja apostolska Pawła VI z 1969 roku zawiesza obowiązywalność wcześniejszych orzeczeń, w tym również ustalenia zawarte w bulli Piusa V31)„Through the Constitution Missale Romanum Pope Paul, as you know, orders that the new Missal is to replace the former one, notwithstanding any or apostolic ordinances of this predecessors – including, therefore, all the determinations of the Constitution Quo primum. No one, in France or anywhere else, can therefore claim and indult granted by Quo primum and allowing use of the former Missal”. Cytat za: W.H. Johnston, Care for the Church and Its Liturgy: A Study of Summorum Pontificum and the Roman Rite, Collegeville 2013, s. 107..

Jednym z ostatnich ważnych głosów papieża dotyczących obowiązywalności tradycyjnych obrzędów jest jego wypowiedź podczas konsystorzu 24 III 1976 roku32)Zob. Paulus VI, Consistorium secretum, Acta Apostolice Sedis 68 (1976), s. 369-382.. Paweł VI przypomniał wtedy, że zgodnie z notyfikacją z czerwca 1971 roku prawo do celebrowania Mszy Świętej według tradycyjnego obrzędu mają jedynie księża chorzy i w podeszłym wieku po uzyskaniu zgody biskupa. Takie celebracje mają jednak odbywać się bez udziału ludu. Co więcej, papież wyraźnie stwierdził, że novus ordo zostało promulgowane w miejsce starego jako akt posłuszeństwa postanowieniom II Soboru Watykańskiego na wzór tego, co w XVI wieku uczynił Pius V. Paweł VI wezwał również wszystkich katolików do celebracji odnowionych obrzędów w imię posłuszeństwa tradycji33)„At vero, nomine ipsius Traditionis Nos ab omnibus filiis Nostris atque ab omnibus catholicis communitatibus postulamus, ut cum dignitate pietatisque fervore renovatae Liturgiae ritus celebrentur. Usus novi Ordinis Missae minime quidem sacerdotum vel christifidelium arbitrio permittitur. Instructione autem edita die quarto decimo mensis Iunii anno millesimo nongentesimo septuagesimo primo provisum est, ut Missae celebratio antiquo ritu sineretur, facultate data ab Ordinario, tantummodo sacerdotibus aetate provectis vel infirmis, qui Divinum Sacrificium sine populo ofïerrent. Novus Ordo promulgatus est, ut in locum veteris substitueretur post maturam deliberationem, atque ad exequendas normas quae a Concilio Vaticano II impertitae sunt. Haud dissimili ratione, Decessor Noster S. Pius V post Concilium Tridentinum Missale auctoritate sua recognitum adhiberi iusserat”. Paulus VI, Consistorium secretum, s. 374..

Kilka miesięcy później petycję o prawo do celebrowania Mszy Świętej według niezreformowanego rytu przedstawiła również grupa francuskich intelektualistów. Stało się to 9 VIII 1976 roku. W przeciwieństwie do prośby skierowanej przez Brytyjczyków ta petycja nie doczekała się jednak pozytywnego rozstrzygnięcia34)Zob. P. Milcarek, Historia Mszy, s. 288-289.. Pozytywnie nie został również rozpatrzony wniosek o liturgię tradycyjną skierowany przez pośrednictwo francuskiego filozofa, Jeana Guittona, 8 IX 1976 roku35)Por. M. Faggioli, True Reform: Liturgy and Ecclesiology in Sacrosanctum Concilium, Collegeville 2012, s. 150.. W sprawie obowiązywalności tradycyjnych obrzędów Mszy Świętej Paweł VI raz jeszcze wypowiedział się w prywatnej korespondencji z arcybiskupem Lefebvrem. W liście z 11 X 1976 roku papież stwierdził między innymi, że przeprowadzone reformy liturgiczne zostały ogłoszone jako obowiązujące dla wszystkich katolików, w związku z czym celebrowanie Mszy Świętej w rycie niezreformowanym jest wyrazem nieposłuszeństwa36)„We have sanctioned the reform with our own authority and directed its obligatory use by all who call themselves Catholic”. Cytat za: W.H. Johnston, Care for the Church and Its Liturgy, s. 25, 107..

Status Mszału Jana XXIII w okresie 1962-1978

Na podstawie dokonanych zestawień należy zwrócić uwagę na dwie zasadnicze kwestie: zagadnienie ostatecznego kształtu Mszału zawierającego tradycyjny ryt liturgiczny Mszy Świętej oraz problem rangi poszczególnych wypowiedzi w sprawie obowiązywalności niezreformowanej liturgii.

Jak już zostało zauważone, typiczne wydanie Mszału opublikowane za pontyfikatu Jana XXIII w 1962 roku nie przetrwało zbyt długo w stanie niezmienionym. Już niespełna trzy lata później pojawiły się pierwsze znaczące zmiany, które wraz z reformami z 1967 roku doprowadziły liturgię do swego ostatecznego kształtu37)Ostatecznego w tym znaczeniu, że następnym krokiem reformy liturgicznej była już zupełnie nowa liturgia nieoparta w żadnym stopniu na wydaniu z 1962 roku, czego wyrazem jest choćby nieumieszczenie na początku odnowionego Mszału Rzymskiego ani bulli Piusa V, ani listu apostolskiego Jana XXIII.. W kontekście problemu postawionego w tytule niniejszego opracowania ważne wydaje się najpierw ustalenie, w którym momencie Mszał Jana XXIII przybrał swoją ostateczną postać, czyli czy zmiany wprowadzone w 1965 i 1967 roku wprowadzały nową liturgię, czy rozwijały starą.

Za drugim rozwiązaniem przemawia brak publikowania wydania typicznego Mszału, który uwzględniałby przeprowadzone reformy. Za pierwszym rozwiązaniem zaś przemawia charakter przeprowadzonych zmian. Reformy te w tak dużym stopniu wpływały na zmianę duchowości tradycyjnej formy Mszy Świętej, że wiele z nich jest o wiele bliższych duchowości novus ordo niż duchowości liturgii skodyfikowanej przez Piusa V. Co więcej, wydaje się, że trudno byłoby wiązać reformy przeprowadzone w roku 1965 i 1967 z Mszałem związanym z imieniem papieża, który na większość z tych zmian najprawdopodobniej by się nie zgodził38)Za taką opinią przemawiają zwłaszcza postanowienia podjęte na synodzie rzymskim obradującym pod przewodnictwem Jana XXIII w 1960 roku. Synod opowiedział się wtedy bardzo mocno za pozostawieniem łaciny jako języka kultycznego, zachowaniem tradycyjnej orientacji celebransa, pozostawieniem dotychczasowego umiejscowienia tabernakulum oraz potępił kreatywność celebransa. Są to zatem rozstrzygnięcia, które zostały odrzucone już w pierwszej Instrukcji wykonawczej z 1964 roku. Zob. R. Amerio, Iota unum. Analiza zmian w Kościele katolickim w XX wieku, Komorów 2009, s. 74.. Na podstawie tych przesłanek można zatem twierdzić, że ostateczną formą Mszału Jana XXIII jest jego wersja z 1962 roku. W związku z tym modyfikacje inkorporowane do Mszału Jana XXIII przez dwie Instrukcje wykonawcze należy traktować jako kolejne etapy wprowadzania novus ordo.

Co do drugiej kwestii, czyli problemu rangi poszczególnych wypowiedzi dotyczących obowiązywalności tradycyjnych obrzędów, należy rozróżnić pomiędzy prywatnymi wypowiedziami papieża oraz członków organów Stolicy Apostolskiej od oficjalnych dokumentów wydanych przez Pawła VI i rzymskie Kongregacje, zwłaszcza tych opublikowanych w Acta Apostolicae Sedis. Te drugie deklaracje ze względu na swój oficjalny i powszechny charakter mają wyższą rangę, przez co są bardziej pomocne w odpowiedzi na postawiony problem badawczy. Z drugiej strony nawet takie rozróżnienie napotyka na pewne problemy. Przykładem może być choćby dekret Świętej Kongregacji Rytów z 6 IV 1969, który, mimo swojego wielkiego znaczenia, nie został opublikowany w Acta Apostolicae Sedis.

W świetle dwóch powyższych uwag można stwierdzić, że zgodnie z postanowieniami Instrukcji Inter oecumenici, która miała charakter prawny i zobowiązywała wszystkich do jej zachowywania39)Oczywiście zdarzały się wyjątki. Przykładem może być choćby ojciec Pio, który uzyskał zgodę na celebrowanie Mszy Świętej z pominięciem zmian wprowadzonych w 1965 roku., od 7 III 1965 roku sprawowanie Mszy Świętej według rytu z 1962 roku nie było możliwe bez odpowiedniej zgody40)Por. Ch.J. Glendinning, Was the 1962 Missale Romanum Abrogated?, s. 25; P, Milcarek, Między Mszą I Mszą, Christianitas 9 (2001), s. 168-169.. W praktyce oznaczało to formalne zniesienie obrzędów skodyfikowanych w Mszale Jana XXIII. Dodatkowo od 29 VI 1967 roku, czyli od daty obowiązywania Instrukcji Tres abhinc annos, ryt wprowadzony przez pierwszą Instrukcję wykonawczą również stracił swoją ważność.

Przedstawioną powyżej interpretację potwierdzają kolejne dokumenty Świętej Kongregacji do spraw Kultu Bożego, a więc notyfikacja De Missali Romano, Liturgia Horarum et Calendario z 14 VI 1971 roku oraz notyfikacja z 28 X 1974. Co więcej, na konsystorzu 24 III 1976 roku Paweł VI odwołał się właśnie do norm ustalonych w notyfikacji z 1971 roku. Obowiązywalność poprawek z 1965 oraz z 1967 roku została również potwierdzona 5 XI 1971 w związku z wydaniem tzw. Indultu Agathy Christie.

W oparciu o te rozstrzygnięcia jak również i pozostałe przytoczone wypowiedzi dotyczące poruszanego w niniejszym opracowaniu zagadnienia można wyciągnąć trzy istotne wnioski. Po pierwsze, celebrowanie Mszy Świętej według typicznego wydania Mszału Rzymskiego z 1962 roku stało się niemożliwe z chwilą wejścia w życie Instrukcji Inter oecumenici. Po drugie, celebrowanie Mszy Świętej według typicznego wydania Mszału Rzymskiego z 1962 roku z uwzględnieniem zmian z 1965 i 1967 roku było niemożliwe po 30 XI 1969 roku bez uzyskania specjalnego pozwolenia. Co więcej, o to pozwolenie mogli się starać jedynie niektórzy kapłani, a po jego uzyskaniu mieli oni prawo celebrować liturgię w jej postaci z 1967 roku jedynie bez udziału ludu. Po trzecie, celebrowanie tradycyjnego obrzędu Mszy Świętej przez innych kapłanów i z udziałem ludu było możliwe jedynie po uzyskaniu specjalnego indultu. Niemniej nawet w tym przypadku zgoda na celebrację dotyczyła Eucharystii w jej kształcie z 1967 roku.

W świetle tych trzech wniosków można stwierdzić, że za pontyfikatu Pawła VI korzystanie z Mszału Jana XXIII w jego postaci z 1962 roku było prawnie niemożliwe, co oznacza że Mszał ten został w tym okresie, tzn. od 7 III 1965 roku do końca pontyfikatu Pawła VI, formalnie zniesiony. Co za tym idzie, można konsekwentnie odpowiedzieć twierdząco na problem badawczy postawiony w tytule niniejszego opracowania41)Pozwolenia na korzystanie z Mszału Jana XXIII w jego wersji z 1962 roku zawarte w rozporządzeniach Jana Pawła II z 1984 i 1988 roku, czyli w dokumentach Quattuor Abhinc Annos oraz Ecclesia Dei, z punktu widzenia problemu podjętego w niniejszej pracy nie mają już znaczenia. Jeżeli jest możliwość wykazania, że istniał taki okres w Kościele, kiedy Mszał w jego wersji z 1962 roku nie obowiązywał, pociąga to za sobą zasadność stwierdzenia, że Mszał Jana XXIII został zakazany..

Podsumowanie

Celem niniejszego opracowania była próba stwierdzenia, czy Mszał Jana XXIII został kiedykolwiek zakazany. Dla realizacji tego celu posłużono się zestawieniem oraz analizą wiodących wypowiedzi papieża Pawła VI oraz najważniejszych organów Stolicy Apostolskiej dotyczących podjętej w pracy problematyki. Opracowanie zostało podzielone na trzy zasadnicze części. W pierwszej zarysowano czas reform, które doprowadziły do przejścia od typicznego wydania Mszału Rzymskiego z 1962 roku do momentu publikacji pierwszego wydania Mszału Pawła VI. W drugiej części pracy zestawiono najważniejsze wypowiedzi dotyczące poruszanej problematyki w okresie po promulgacji nowego Mszału. Te analizy umożliwiły uzyskanie materiału wykorzystanego w części trzeciej, w której nastąpiła próba ustalenia statusu Mszału Jana XXIII w okresie 1962-1978.

W świetle przeprowadzonych analiz należy stwierdzić, że w historii Kościoła katolickiego był taki okres, kiedy Mszał Jana XXIII w postaci, w jakiej został określony w 1962 roku, nie mógł być prawnie używany. Ten okres rozpoczął się wraz z wejściem w życie postanowień Instrukcji Inter oecumenici 7 III 1965 roku i trwał co najmniej do końca pontyfikatu Pawła VI. W związku z tym na postawiony w tytule niniejszego opracowania problem badawczy należy udzielić odpowiedzi twierdzącej.

 

HAVE JOHN’S XXIII ROMAN MISSAL BEEN EVER FORBIDDEN?

Summary

The main purpose of this paper is finding the answer to question whether John’s XXIII Roman Missal been ever forbidden. The researches are focused on period before new typical Roman Missal promulgation by Paul VI. The author analyzed papal statements and Congregation of Roman Curia declarations during the Paul VI pontificate so until 1978 to find out whether in this time celebration of the Holy Mass according to Roman Missal typical edition in 1962 was legal or it was forbidden by legislators. On the basis of researches it could be claimed that Tridentine Mass celebration was forbidden because the pope and Roman

Curia members did not allow celebrating this kind of liturgy without special permission. Even if the permission was given, the Holy Mass could be celebrated keeping the norm in 1965 and 1967.

 

Keywords

Missal, Paul VI, liturgical reform, Summorum pontificum, Missale romanum, liturgics

 

Bibliografia

Amerio R., Iota unum. Analiza zmian w Kościele katolickim w XX wieku, Komorów 2009. Benedykt XVI, List papieża Benedykta XVI do biskupów z okazji publikacji Motu proprio

„Summorum Pontificum”, Anamnesis 13 (2007), z. 4, s. 13-16.

Bugnini A., La riforma liturgica (1948-1975), Roma 1997.

Davies M., Liturgiczne bomby zegarowe Vaticanum II. Zniszczenie katolickiej wiary przez zmiany w katolickim kulcie, Warszawa 2004.

Faggioli M., True Reform: Liturgy and Ecclesiology in Sacrosanctum Concilium, Collegeville 2012.

Glendinning Ch.J., Was the 1962 Missale Romanum Abrogated? A Cononical Analysis in Light of Summorum Pontificum, Worship 85 (2011) z.1, s. 15-37.

Johnston, Care for the Church and Its Liturgy: A Study of Summorum Pontificum and the Roman Rite, Collegeville 2013.

Kowalski J., Motu proprio „Summorum Pontificum” Benedykta XVI z 7 lipca 2007, w: Introibo ad altare Dei. Księdzu Profesorowi Stefanowi Koperkowi CR z okazji 70-lecia urodzin i 45-lecia kapłaństwa, red. S. Koperek, Kraków 2008, s. 225-235.

Krakowiak Cz., Dlaczego nadzwyczajna forma celebracji Mszy Świętej?, w: Jedna wiara, jedna Msza. Od Mszału Piusa V do Mszału Pawła VI, red. Cz. Krakowiak, B. Migut, Lublin 2009, s. 159-200.

Krakowiak Cz., Wiara. Kościół. Liturgia, Lublin 2016.

Krótka analiza krytyczna nowego Ordo Missae, w: Hoc est enim corpus meum. Analiza porównawcza Novus Ordo Missae i Tradycyjnej Mszy Świętej, S. Maessen, Warszawa 1997, s. 94-123.

Mattei R. de, Rozważania o reformie liturgicznej, Christianitas 9 (2001), s. 125-138.

Milcarek P., Historia Mszy. Przewodnik po dziejach liturgii rzymskiej, Dębogóra 2009.

Milcarek P., Między Mszą i Mszą, Christianitas 9 (2001), s. 155-189.

Paulus VI, Consistorium secretum, Acta Apostolicae Sedis 68 (1976), s. 369-382.

Paulus VI, Missale Romanum ex decreto Concilii Oecumenici Vaticani II instauratum Promulgatur, Acta Apostolicae Sedis 61 (1969), s. 217-222.

Pskit W., Językowe konsekwencje motu proprio Summorum Pontificum, Łódzkie Studia Teologiczne 20 (2011), s. 271-280.

Ratzinger J., Bilans i perspektywy, Christianitas 9 (2001), s. 139-148.

Ratzinger J., Moje życie. Wspomnienia z lat 1927-1977, Częstochowa 1998.

Sacra Congregatio pro Cultu Divino, De Constitutione Apostolica „Missale Romanum” gradatim ad effectum deducenda, Acta Apostolicae Sedis 61 (1969), s. 749-753.

Sacra Congregatio pro Cultu Divino, De Missali Romano, Liturgia Horarum et Calendario, Acta Apostolicae Sedis 63 (1971), s. 712-715.

Sacra Congregatio pro Cultu Divino, Nova editio Missalis Romani promulgatur et typica declaratur, Acta Apostolicae Sedis 62 (1970), s. 554.

Sacra Congregatio Rituum, Instructio ad exsecutionem Constitutionis de sacra Liturgia recte ordinandam, Acta Apostolicae Sedis 56 (1964), s. 877-900.

Sacra Congregatio Rituum, Instructio altera ad exsecutionem Constitutionis de sacra Liturgia recte ordinandam, Acta Apostolicae Sedis 59 (1967), s. 442-448.

Sroka J., Księga Ołtarza Soboru Watykańskiego II. Missale Romanum Pawła VI, Collectanea theologica 41 (1971), z. 2, s. 77-83.

Wit Z., Nowe Ordo Misae, w: Ante Deum stantes, red. S. Koperek, Kraków 2002, s. 253-264.

 

DAWID MIELNIK42)Dawid Mielnik, mgr lic. kan. – doktorant w w Instytucie Nauk Biblijnych KUL, licencjat kanoniczny z teologii (w zakresie teologii biblijnej) oraz licencjat filozofii (KUL); zainteresowania naukowe: egzegeza biblijna, symbolika liturgiczna nadzwyczajnej formy rytu rzymskiego, relacje pomiędzy Mszałem Piusa V a Mszałem Pawła VI; kontakt: mielnikdawid@gmail.com
Instytut Nauk Biblijnych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II

 

Źródło: Rocznik doktorantów i młodych naukowców wydziału teologicznego Uniwersytetu Śląskiego

Przypisy   [ + ]

1. Zob. Benedykt XVI, List papieża Benedykta XVI do biskupów z okazji publikacji Motu proprio „Summorum Pontificum”, Anamnesis 13 (2007), z. 4, s. 13.
2. Zob. J. Ratzinger, Moje życie. Wspomnienia z lat 1927-1977, Częstochowa 1998, s. 130. Por. J. Ratzinger, Bilans i perspektywy, Christianitas 9 (2001), s. 144.
3. Wśród badaczy często powraca opinia, że tzw. przedsoborowa liturgia została zakazana w chwili wprowadzenia nowego Mszału. Zob. np. W. Pskit, Językowe konsekwencje motu proprio Summorum Pontificum, Łódzkie Studia Teologiczne 20 (2011), s. 275.
4. Głos w sprawie obowiązywalności Mszału niezreformowanego zabierali również przedstawiciele poszczególnych Konferencji Episkopatu oraz różni teologowie. Ponieważ ich wypowiedzi nie są oficjalnym głosem Stolicy Apostolskiej, nie będą brane pod uwagę.
5. Wybór właśnie tego okresu z metodologicznego punktu widzenia wydaje się najlepszy, ponieważ właśnie wtedy powinny być wydawane wiążące ustalenia w sprawie obowiązywalności niezreformowanego Mszału.
6. Dowodem tego jest choćby wydane zaledwie pięć lat później drugie typiczne wydanie Mszału Rzymskiego.
7. Zob. Sacra Congregatio Rituum, Instructio ad exsecutionem Constitutionis de sacra Liturgia recte ordinandam, Acta Apostolicae Sedis 56 (1964), s. 877-900.
8. Zob. Sacra Congregatio Rituum, Instructio altera ad exsecutionem Constitutionis de sacra Liturgia recte ordinandam, Acta Apostolicae Sedis 59 (1967), s. 442-448.
9. Zob. Ch.J. Glendinning, Was the 1962 Missale Romanum Abrogated? A Cononical Analysis in Light of Summorum Pontificum, Worship 85 (2011), z.1, s. 25.
10. Już w 1965 roku ilość niekontrolowanych eksperymentów liturgicznych była na tyle duża, że Lercaro, przewodniczący Rady do wykonania Konstytucji o liturgii świętej, czuł się zmuszony zaapelować do biskupów o pohamowanie samodzielnych prób reformy Mszy Świętej. Zob. M. Davies, Liturgiczne bomby zegarowe Vaticanum II. Zniszczenie katolickiej wiary przez zmiany w katolickim kulcie, Warszawa 2004, s. 57-58.
11. Zob. Z. Wit, Nowe Ordo Misae, w: Ante Deum stantes, red. S. Koperek, Kraków 2002, s. 257.
12. Zob. Paulus VI, Missale Romanum ex decreto Concilii Oecumenici Vaticani II instauratum Promulgatur, Acta Apostolicae Sedis 61 (1969), s. 217-222.
13. W jednym z ostatnich akapitów Missale romanum papież stwierdza, że „chce” (łac. volumus), żeby zarządzone przepisy zostały wprowadzone w życie. Środowiska tradycyjne zarzucały niekiedy brak wyraźnej deklaracji, czy novus ordo ma zająć miejsce starego rytu czy ma z nim współegzystować na równych prawach.
14. Zob. Cz. Krakowiak, Wiara. Kościół. Liturgia, Lublin 2016, s. 182; Cz. Krakowiak, Dlaczego nadzwyczajna forma celebracji Mszy Świętej?, w: Jedna wiara, jedna Msza. Od Mszału Piusa V do Mszału Pawła VI, red. Cz. Krakowiak, B. Migut, Lublin 2009, s. 170.
15. Zob. Cz. Krakowiak, Wiara. Kościół. Liturgia, s. 183.
16. Zob. Sacra Congregatio pro Cultu Divino, De Constitutione Apostolica „Missale Romanum” gradatim ad effectum deducenda, Acta Apostolicae Sedis 61 (1969), s. 749-753.
17. „Sacerdotes aetate provecti qui Missam sine populo celebrant, quique graviores forsitan experiantur difficultates in novo Ordine Missae et novis textibus Missalis Romani et Ordinis lectionum Missae in usum assumendis, possunt, de consensu sui Ordinarii, ritus et textus qui nunc sunt in usu retinere. Casus vero peculiares, videlicet sacerdotum infirmorum, aut aegritudine vel aliis difficultatibus laborantium, huic Sacrae Congregationi proponantur”. Por. P. Milcarek, Historia Mszy. Przewodnik po dziejach liturgii rzymskiej, Dębogóra 2009, s. 248-249.
18. Zob. Krótka analiza krytyczna nowego Ordo Missae, w: Hoc est enim corpus meum. Analiza porównawcza Novus Ordo Missae i Tradycyjnej Mszy Świętej, S. Maessen, Warszawa 1997, 94-123. Por. R. de Mattei, Rozważania o reformie liturgicznej, Christianitas 9 (2001), s. 127.
19. Zob. J. Kowalski, Motu proprio „Summorum Pontificum” Benedykta XVI z 7 lipca 2007, w: Introibo ad altare Dei. Księdzu Profesorowi Stefanowi Koperkowi CR z okazji 70-lecia urodzin i 45-lecia kapłaństwa, red. S. Koperek, Kraków 2008, s. 228.
20. Zob. Sacra Congregatio pro Cultu Divino, Nova editio Missalis Romani promulgatur et typica declaratur, Acta Apostolcae Sedis 62 (1970), s. 554.
21. Zob. J. Sroka, Księga Ołtarza Soboru Watykańskiego II. Missale Romanum Pawła VI, Collectanea theologica 41 (1971), z. 2, s. 78.
22. Zob. Sacra Congregatio pro Cultu Divino, De Missali Romano, Liturgia Horarum et Calendario, Acta Apostolice Sedis 63 (1971), s. 712-715.
23. „Iis vero, qui ob provectam aetatem vel infirmitatem graves experiuntur difficultates in novo Ordine Missalis Romani, Lectionarii Missae vel Liturgiae Horarum servando, licet, de consensu sui Ordinarii ac tantummodo in celebratione sine populo facta, Missale Romanum iuxta editionem typicam anni 1962, a decretis annorum 1965 et 1967 accommodatum, vel Breviarium Romanum, quod antea in usum erat, sive ex toto sive ex parte retinere”.
24. Zob. P. Milcarek, Historia Mszy, s. 275.
25. „Di permettere a certi gruppi di fedeli in speciali occasioni, di partecipare alla messa celebrata secondo i riti e i testi del precedente Messale Romano, publlicato con Decreto della S. Congregazione dei Riti, il 27 gennaio 1965, con le modifiche apportate dalla Istruzione del 4 maggio 1967”. Cytat za: A. Bugnini, La riforma liturgica (1948-1975), Roma 1997, s. 298. Por. P. Milcarek, Historia Mszy, s. 277. To pozwolenie jest potocznie nazywane Indultem Agathy Christie.
26. „La Costituzione apostolica «Missale Romanum» e la sua portata giuridica sono chiarissime”. Cytat za: A. Bugnini, La riforma liturgica (1948-1975), s. 299. Por. Cz. Krakowiak, Dlaczego nadzwyczajna forma celebracji, s. 183.
27. „Ma, qualora si presentasse qualche caso del tutto particolare, in cui il movenete non sia il sottofondo polemico e dottrinale, la concessione potrebbe farsi, non come messa di Pio V, ma come un formulario liturgico non più in usu”. Zob. A. Bugnini, La riforma liturgica (1948-1975), s. 298. Por. Cz. Krakowiak, Wiara. Kościół. Liturgia, s. 194.
28. Por. Cz. Krakowiak, Dlaczego nadzwyczajna forma celebracji, s. 183; Cz. Krakowiak, Wiara. Kościół. Liturgia, s. 195.
29. Por. P. Milcarek, Historia Mszy, s. 278.
30. „Le dispense, nei casi previsti di sacerdoti anziani malati, possono essere date solo per le messe celebrate in privato. Gli Ordinari non possono dare facoltà di usare il precedente messale nelle messe con il popolo”. A. Bugnini, La riforma liturgica (1948-1975), s. 301.
31. „Through the Constitution Missale Romanum Pope Paul, as you know, orders that the new Missal is to replace the former one, notwithstanding any or apostolic ordinances of this predecessors – including, therefore, all the determinations of the Constitution Quo primum. No one, in France or anywhere else, can therefore claim and indult granted by Quo primum and allowing use of the former Missal”. Cytat za: W.H. Johnston, Care for the Church and Its Liturgy: A Study of Summorum Pontificum and the Roman Rite, Collegeville 2013, s. 107.
32. Zob. Paulus VI, Consistorium secretum, Acta Apostolice Sedis 68 (1976), s. 369-382.
33. „At vero, nomine ipsius Traditionis Nos ab omnibus filiis Nostris atque ab omnibus catholicis communitatibus postulamus, ut cum dignitate pietatisque fervore renovatae Liturgiae ritus celebrentur. Usus novi Ordinis Missae minime quidem sacerdotum vel christifidelium arbitrio permittitur. Instructione autem edita die quarto decimo mensis Iunii anno millesimo nongentesimo septuagesimo primo provisum est, ut Missae celebratio antiquo ritu sineretur, facultate data ab Ordinario, tantummodo sacerdotibus aetate provectis vel infirmis, qui Divinum Sacrificium sine populo ofïerrent. Novus Ordo promulgatus est, ut in locum veteris substitueretur post maturam deliberationem, atque ad exequendas normas quae a Concilio Vaticano II impertitae sunt. Haud dissimili ratione, Decessor Noster S. Pius V post Concilium Tridentinum Missale auctoritate sua recognitum adhiberi iusserat”. Paulus VI, Consistorium secretum, s. 374.
34. Zob. P. Milcarek, Historia Mszy, s. 288-289.
35. Por. M. Faggioli, True Reform: Liturgy and Ecclesiology in Sacrosanctum Concilium, Collegeville 2012, s. 150.
36. „We have sanctioned the reform with our own authority and directed its obligatory use by all who call themselves Catholic”. Cytat za: W.H. Johnston, Care for the Church and Its Liturgy, s. 25, 107.
37. Ostatecznego w tym znaczeniu, że następnym krokiem reformy liturgicznej była już zupełnie nowa liturgia nieoparta w żadnym stopniu na wydaniu z 1962 roku, czego wyrazem jest choćby nieumieszczenie na początku odnowionego Mszału Rzymskiego ani bulli Piusa V, ani listu apostolskiego Jana XXIII.
38. Za taką opinią przemawiają zwłaszcza postanowienia podjęte na synodzie rzymskim obradującym pod przewodnictwem Jana XXIII w 1960 roku. Synod opowiedział się wtedy bardzo mocno za pozostawieniem łaciny jako języka kultycznego, zachowaniem tradycyjnej orientacji celebransa, pozostawieniem dotychczasowego umiejscowienia tabernakulum oraz potępił kreatywność celebransa. Są to zatem rozstrzygnięcia, które zostały odrzucone już w pierwszej Instrukcji wykonawczej z 1964 roku. Zob. R. Amerio, Iota unum. Analiza zmian w Kościele katolickim w XX wieku, Komorów 2009, s. 74.
39. Oczywiście zdarzały się wyjątki. Przykładem może być choćby ojciec Pio, który uzyskał zgodę na celebrowanie Mszy Świętej z pominięciem zmian wprowadzonych w 1965 roku.
40. Por. Ch.J. Glendinning, Was the 1962 Missale Romanum Abrogated?, s. 25; P, Milcarek, Między Mszą I Mszą, Christianitas 9 (2001), s. 168-169.
41. Pozwolenia na korzystanie z Mszału Jana XXIII w jego wersji z 1962 roku zawarte w rozporządzeniach Jana Pawła II z 1984 i 1988 roku, czyli w dokumentach Quattuor Abhinc Annos oraz Ecclesia Dei, z punktu widzenia problemu podjętego w niniejszej pracy nie mają już znaczenia. Jeżeli jest możliwość wykazania, że istniał taki okres w Kościele, kiedy Mszał w jego wersji z 1962 roku nie obowiązywał, pociąga to za sobą zasadność stwierdzenia, że Mszał Jana XXIII został zakazany.
42. Dawid Mielnik, mgr lic. kan. – doktorant w w Instytucie Nauk Biblijnych KUL, licencjat kanoniczny z teologii (w zakresie teologii biblijnej) oraz licencjat filozofii (KUL); zainteresowania naukowe: egzegeza biblijna, symbolika liturgiczna nadzwyczajnej formy rytu rzymskiego, relacje pomiędzy Mszałem Piusa V a Mszałem Pawła VI; kontakt: mielnikdawid@gmail.com